नेपाल टेलिभिजनबाट प्रसारण हुँदै आएको बालबालिकासँग सम्बन्धित एक कार्टुनलाई ख्रीष्टियन आस्था तथा धर्मान्तरणसँग सम्बन्धित रहेको भन्दै संसद्मा प्रश्न उठेपछि त्यसको प्रसारण तथा धार्मिक सामग्री प्रसारणसम्बन्धी प्रक्रिया रोकिएको भन्ने समाचारप्रति हाम्रो गम्भीर ध्यानाकर्षण भएको छ।
नेपाल बहुधार्मिक, बहुसांस्कृतिक, बहुभाषिक तथा विविधतायुक्त राष्ट्र हो। नेपालको संविधानले सबै नागरिकलाई समान अधिकार प्रदान गरेको छ र धर्म, आस्था वा विश्वासका आधारमा विभेद गर्न नहुने संवैधानिक व्यवस्था गरेको छ। यस्तो अवस्थामा सार्वजनिक सेवा प्रसारण संस्था नेपाल टेलिभिजनबाट प्रसारण हुने सामग्रीको छनोट तथा नियमनमा कुनै पनि धार्मिक समुदायप्रति पूर्वाग्रह वा विभेद हुनुहुँदैन भन्ने हाम्रो दृढ धारणा छ।
हामी कुनै पनि सञ्चार सामग्रीले नेपालको प्रचलित कानून उल्लङ्घन गरेको भए त्यसको निष्पक्ष कानुनी परीक्षण तथा आवश्यक नियमन हुनुपर्छ भन्ने कुराको सम्मान गर्दछौँ। तर कुनै सामग्रीलाई त्यसमा रहेको धार्मिक आस्था वा ख्रीष्टियन पहिचानकै आधारमा रोकिएको हो भने त्यस विषयमा गम्भीर प्रश्न उठ्छ। त्यसैले उक्त कार्टुन किन रोकियो भन्ने विषयमा नेपाल सरकार तथा सम्बन्धित निकायले स्पष्ट, आधिकारिक र पारदर्शी जानकारी सार्वजनिक गर्न आवश्यक छ।
नेपालको संविधानको धारा १७ ले विचार तथा अभिव्यक्तिको स्वतन्त्रताको हक सुनिश्चित गरेको छ। धारा १८ ले समानताको हक तथा धर्मलगायतका आधारमा भेदभाव गर्न नहुने व्यवस्था गरेको छ। त्यसैगरी संविधानको धारा २६ ले प्रत्येक व्यक्तिलाई आफ्नो धर्मको अवलम्बन, अभ्यास र संरक्षण गर्ने धार्मिक स्वतन्त्रताको हक सुनिश्चित गरेको छ।
नेपालले अन्तर्राष्ट्रिय नागरिक तथा राजनीतिक अधिकारसम्बन्धी महासन्धि (ICCPR) अनुमोदन गरिसकेको छ। उक्त महासन्धिको धारा १८ ले विचार, अन्तःकरण तथा धर्मको स्वतन्त्रता सुनिश्चित गर्दछ भने धारा १९ ले विचार तथा अभिव्यक्तिको स्वतन्त्रता र सूचना तथा विचार प्राप्त तथा प्रसारण गर्ने अधिकार सुनिश्चित गर्दछ।
यस संवैधानिक तथा अन्तर्राष्ट्रिय मानवअधिकारको आधारमा हामी सम्बन्धित निकायसमक्ष निम्न मागहरू राख्दछौँ:
हाम्रा मागहरू
१. नेपाल टेलिभिजनबाट प्रसारित उक्त कार्टुन कुन कानुनी वा प्रसारणसम्बन्धी आधारमा रोकिएको हो भन्ने विषयमा नेपाल सरकार तथा सार्वजनिक सेवा प्रसारण नेपालले तत्काल स्पष्ट आधिकारिक जानकारी सार्वजनिक गरोस्।
२. उक्त कार्टुन ख्रीष्टियन आस्था वा धार्मिक पहिचानकै कारण रोकिएको हो वा त्यसमा नेपालको प्रचलित कानूनविपरीत कुनै विषयवस्तु रहेको कारण रोकिएको हो भन्ने विषयमा निष्पक्ष, स्वतन्त्र र पारदर्शी छानबिन गरियोस्।
३. उक्त कार्टुनले कुनै प्रचलित कानून उल्लङ्घन नगरेको पुष्टि भएमा कुनै धार्मिक समुदायप्रति विभेद नगरी बिनाशर्त पुनःप्रसारणको व्यवस्था गरियोस्।
४. यदि ख्रीष्टियन समुदायको धार्मिक पहिचानका आधारमा कुनै विभेद वा असमान व्यवहार भएको प्रमाणित भएमा सम्बन्धित निकायले त्यसको जिम्मेवारी स्वीकार गर्दै सम्पूर्ण नेपाली ख्रीष्टियन समुदायसमक्ष सार्वजनिक रूपमा क्षमायाचना गरोस्।
५. नेपाल टेलिभिजन तथा सार्वजनिक सेवा प्रसारणका सामग्री छनोट, उत्पादन र प्रसारण प्रक्रियामा सबै धर्म, आस्था, समुदाय तथा संस्कृतिप्रति समान र गैरभेदभावपूर्ण व्यवहार सुनिश्चित गर्ने स्पष्ट मापदण्ड सार्वजनिक गरियोस्।
६. नेपालमा रहेका लाखौँ ख्रीष्टियन नागरिकहरूले पनि अन्य नेपाली नागरिकसरह समान संवैधानिक अधिकार, धार्मिक स्वतन्त्रता, अभिव्यक्ति स्वतन्त्रता तथा सम्मानपूर्वक बाँच्ने अधिकार उपभोग गर्न पाउने वातावरण सुनिश्चित गरियोस्।
७. धार्मिक आस्था तथा अल्पसंख्यक समुदायप्रति हुने कुनै पनि प्रकारको घृणा, पूर्वाग्रह, विभेद र असमानताको अन्त्य गर्न नेपाल सरकार, राष्ट्रिय मानव अधिकार आयोग तथा सम्बन्धित राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय मानवअधिकार संस्थाहरूले आवश्यक ध्यानाकर्षण गरून्।
८. सार्वजनिक सञ्चारमाध्यमहरूलाई कुनै पनि धार्मिक समुदायलाई लक्षित गरी पूर्वाग्रही, विभेदकारी वा असमान व्यवहार नगर्न तथा नेपालको संवैधानिक मूल्य, मानवअधिकार र सामाजिक समावेशिताको मर्मअनुसार सञ्चालित गर्न सम्बन्धित निकायले आवश्यक निर्देशन र व्यवस्था गरोस्।
हामी स्पष्ट गर्न चाहन्छौँ—यो विज्ञप्ति कुनै धर्म, धार्मिक समुदाय वा व्यक्तिविशेषको विरोधमा जारी गरिएको होइन। यो समानता, धार्मिक स्वतन्त्रता, अभिव्यक्ति स्वतन्त्रता, सामाजिक न्याय, मानव मर्यादा तथा गैरभेदभावको संवैधानिक र मानवअधिकारको सिद्धान्तको संरक्षणका लागि जारी गरिएको हो।
नेपाल सबै नेपालीको साझा देश हो। हिन्दू, बौद्ध, मुस्लिम, किराँत, ख्रीष्टियन तथा अन्य धार्मिक आस्था राख्ने प्रत्येक नागरिकलाई समान सम्मान, समान अधिकार र समान अवसर प्राप्त हुनु लोकतान्त्रिक तथा समावेशी नेपालको आधार हो।
कुनै पनि नागरिकको धार्मिक आस्था उसको मौलिक अधिकार हो। त्यसैले धार्मिक आस्थाका आधारमा कुनै समुदायलाई सार्वजनिक सञ्चार, सामाजिक जीवन वा नागरिक अधिकारको उपभोगबाट प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष रूपमा वञ्चित गरिनु हुँदैन।
अतः हामी नेपाल सरकार, सार्वजनिक सेवा प्रसारण नेपाल, नेपाल टेलिभिजन, राष्ट्रिय मानव अधिकार आयोग तथा राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय मानवअधिकार संस्थाहरूलाई यस विषयमा गम्भीर, निष्पक्ष र पारदर्शी रूपमा अध्ययन गरी सत्यतथ्य सार्वजनिक गर्न, कुनै प्रकारको धार्मिक विभेद हुन नदिन तथा संविधान र नेपालले स्वीकार गरेका अन्तर्राष्ट्रिय मानवअधिकारसम्बन्धी दायित्वहरूको पूर्ण सम्मान गर्न हार्दिक आग्रह गर्दछौँ।
धार्मिक स्वतन्त्रता कुनै एक समुदायको विशेष अधिकार होइन—यो प्रत्येक नागरिकको मौलिक मानवअधिकार हो।
जारीकर्ता:
पा. जि. के. गुरुङ
मिति: २०८६/०६/१६ गते
